Instandhouding: onderhouden, herstellen en verplaatsen

Inleiding

De instandhouding van een kunstwerk vereist in de eerste plaats onderhoud dat specifiek is voor de gebruikte materialen en afhankelijk is van de omstandigheden van de locatie. Een kunstwerk in een bosrijke omgeving loopt niet dezelfde schade op als een kunstwerk op een openbare weg of in een metrostation. De toe-eigening van het werk door het publiek of eventueel vandalisme bepaalt ook de onderhoudsfrequentie. 

Regelmatig onderhoud van een kunstwerk helpt om afwijkingen en/of beschadiging te monitoren en te diagnosticeren, maar ook om dure renovatiewerkzaamheden uit te stellen. Snelle detectie maakt het vaak mogelijk om niet-invasieve maatregelen te nemen. Als marmer of steen bijvoorbeeld regelmatig wordt beklad, is het raadzaam om een antigraffitiproduct aan te brengen (beschermingsmaatregel), dat kan worden gereinigd. Zonder antigraffitiproduct (of als het niet na elke schoonmaakbeurt terug wordt aangebracht) zal de toplaag al dan niet gedeeltelijk geschuurd moeten worden om de sporen van vandalisme te verwijderen. Deze zogenaamde invasieve handelingen hebben beperkingen. 

Het is raadzaam om vóór restauratiehandelingen contact op te nemen met erkende specialisten (afhankelijk van het materiaal), maar ook met de auteur van het werk of zijn rechthebbenden, een vertegenwoordiger van de eigenaar van de ruimte waar het werk zich bevindt, de beheerder (als die niet de eigenaar is) en experten op het gebied van kunst/erfgoed (of op het gebied van een ander specifiek onderwerp: dekolonisatie bijvoorbeeld) om de beste beslissing te nemen, rekening houdend met de verschillende parameters: materialen, aard van de afwijking, intentie van de auteur, afmetingen van het erfgoed, enz. 

Werken mogen alleen in extreme situaties worden verplaatst en de redenen daarvoor moeten grondig worden gemotiveerd. 

Voor dit thema hebben we besloten om een tabblad "Materialen" aan te bieden, waar je diagnostische bladen per materiaal kunt vinden. Deze lijst is niet volledig. Het tabblad "Logistiek - Verplaatsing" verduidelijkt de belangrijkste fasen van een restauratie en de mogelijke situaties voor een verplaatsing. Tot slot legt het tabblad "Stedenbouwkundige vergunning" uit in welke specifieke gevallen van restauratie een stedenbouwkundige vergunning vereist is.

Materialen

Logistiek & verplaatsing

Stedenbouwkundige vergunning

Materialen

Het patina van de tijd

Het verschijnsel tijd heeft ons sinds het begin der tijden altijd gefascineerd. Afhankelijk van de visie of situatie kan tijd een bondgenoot of een belemmering zijn. We durven zijn impact niet te beperken tot de mensheid alleen, want het is een element is dat aanwezig is in elke vorm van leven, beweging of materie, zelfs in materialen. Als we één waarde zouden moeten noemen die kunst in de openbare ruimte in het algemeen en kunst die zich buiten bevindt onderscheidt, dan zou dat wel eens tijd kunnen zijn. Tijd (en bij uitbreiding de omgeving) is namelijk een waarde die buiten gemakkelijker te representeren of te conceptualiseren is dan in een beschermde omgeving.  

Zo kent elk buitenkunstwerk specifieke onderhoudsvereisten, afhankelijk van het weergegeven concept. Van het ene werk naar het andere kunnen we gaan van nauwgezet en frequent onderhoud naar minimalistisch onderhoud dat het "werk van de tijd" laat zien.

Ongeacht hoeveel de tijd mag inwerken op het artistieke concept, het blijft nuttig om de concepten en technieken van goed buitenonderhoud te kennen om de levensduur van de materialen te garanderen. Deze materialen zijn onder andere brons, hardsteen, cortenstaal, graniet en roestvrij staal.

Elk van deze materialen reageert anders op omstandigheden (algemeen klimaat, vervuiling, vochtigheid, organische afzettingen, enz.) Deze gidsen beschrijven de verschillende stappen en technieken die specifiek zijn voor elk materiaal om een optimale instandhouding buiten te garanderen. Zoals hierboven vermeld kan de omgeving natuurlijk worden gebruikt als een uitingsvorm die zelf in naam van de ‘kunst’ optreedt en bijgevolg het onderhoud zelf beïnvloedt, waardoor het niet wordt gereduceerd tot een simpele belemmering van de emotie.  

MATERIAALFICHES:   BLAUWE STEEN ; BRONS   ;   CORTENSTAAL   ;   FONTEINEN   ;   GRANIET   ; MARMER   ;   ROESTVRIJ STAAL          
 

DE KOSTPRIJZEN

Logistiek & verplaatsing

De logistiek

Idealiter beperkt het werk van de restaurator zich tot reparaties. We raden aan om de logistieke aspecten zelfstandig door de beheerder van het kunstwerk en/of via een andere dienstverlener te laten regelen, omdat de logistieke middelen eromheen niet mogen worden geminimaliseerd: diverse vergunningen, steigers en/of hijs- en/of hefapparatuur. 

Het werk van de beheerder verloopt in drie fasen:

FASE 1: analyse van de uit te voeren restauratie en de logistieke middelen die nodig zijn om het werk in situ of in de werkplaats uit te voeren.

FASE 2: offerteaanvraag op basis van de al dan niet beschikbaar gestelde logistieke middelen (dit kan worden ter discussie gesteld door de restaurator die een andere manier van werken kan aanbevelen → OPZVB is de aanbevolen juridische procedure). Er moeten altijd minimaal 3 offertes worden aangevraagd. 

FASE 3: Toelatingsaanvraag (Osiris - inname van de openbare weg, Vergunning kleine omvang, enz.) op basis van de planning die is ingediend door de geselecteerde restaurator en offerteaanvraag voor het hijs- of hanteermateriaal als dit niet wordt geleverd door de restaurator en niet intern beschikbaar is.

Indien nodig zorgt de beheerder voor de hantering en het vervoer van het werk naar de werkplaats door een gespecialiseerd bedrijf of via dienstverleners waarmee andere diensten stockopdrachten hebben gesloten. Soms met behulp van eigen toestellen en voertuigen.

Verplaatsing of verwijdering van het werk

Soms is het nodig om een kunstwerk te verplaatsen. Hierover moet een consensus bestaan tussen alle partijen: de eigenaar van het werk, de eigenaar van de site waar het nu en in de toekomst wordt geplaatst en de kunstenaar of zijn rechthebbenden. 

In voorkomend geval moet dit worden gerechtvaardigd door een bewezen technische noodzaak.

CASE 1 - Metrostation Albert - "Fragments de mémoire" van kunstenaar Jephan de Villiers - nog niet beschikbaar

CASE 2 - Metrostation BEEKKANT - "Vitrail" (glas in lood) - nog niet beschikbaar.

Stedenbouwkundige vergunning

Voor alle ingrepen (restauratie, onderhoud, enz.) op kunstwerken op beschermde sites*, in het bijzonder wanneer ze bijvoorbeeld het gebruik van specifieke technieken en/of producten en/of het gebruik van voertuigen binnen de site, opslag, enz. impliceren, moet vooraf een stedenbouwkundige vergunning worden aangevraagd bij het gewestelijke bestuur van Brussel-Hoofdstad (URBAN) of, in bepaalde gevallen, bij het gemeentebestuur.

Voor meer informatie: restauration@urban.brussels.

*De BruGIS-cartografie kan de site lokaliseren en informatie geven over de status (beschermd of niet, enz.):  brugis